De eerste filosoof

Deze eerste post is gewijd aan een van de eerste filosofen die het Westen rijk is(1): Heraclitus (535 - 475 voor Chr.). Waar staat deze filosoof voor en welke rol speelt zijn gedachtegoed nog steeds in het moderne leven in organisaties, uitmondend in de vraag:

Zijn organisatievraagstukken wel op te lossen?

Hoewel er eigenlijk geen werk van Heraclitus is overgeleverd, hebben we toch redelijk toegang tot zijn geschriften door het werk van zijn leerlingen en volgers. Het werk is door deze tweedehands overlevering echter wel fragmentarisch van aard; het bestaat vooral uit spreuken en tekstdelen. Heraclitus dacht dat alles altijd en continue veranderde, zoals zijn waarschijnlijk meest bekende spreuk, en nog steeds populair gezegde, laat zien:  "Geen man stapt twee keer in dezelfde rivier; het is niet langer dezelfde rivier en het is niet dezelfde man." Voor de puristen onder ons: deze moderne vertaling is van zijn leerling Cratylus, de spreuk "In dezelfde rivier treden wij en treden wij niet, wij zijn en wij zijn niet." is van Heraclitus.

Heraclitus was niet direct een optimist met een vrolijk levensbeeld te noemen. Hij dacht bijvoorbeeld dat mensen alleen onder dwang het goede zouden doen: "Alle vee wordt met de zweep gehoed". Dit sombere mensbeeld deelt hij met Edgar Schein die ervan overtuigd is dat "iedere vorm van leren in wezen een kwestie van dwang" is; een mens leert alleen als hij niet anders kan (uit: Holland Management Review 84, Edgar Schein: de angst om te leren).

Deze wijsheid heeft Schein eerst opgedaan tijdens zijn onderzoek in de Koreanse kampen waar Amerikaanse soldaten gevangen werden gehouden door de Chinezen, en later heeft hij dit beeld bekrachtigd gezien in zijn onderzoek binnen organisaties. Volgens Schein spelen bij het leren twee angsten een rol: leerangst en overlevingsangst. De eerste belemmert het leren; het is de angst voor het nieuwe, het andere of de verandering en zou ons volkomen lam slaan volgens Schein als het niet in evenwicht wordt gehouden door de overlevingsangst. Overlevingsangst "is het gruwelijke besef dat je moet veranderen omdat je het anders niet redt." Ook het gevoel voor tegenstellingen deelt Schein met Heraclitus. Belangrijker nog dan zijn leer van verandering is Heraclitus' leer van de eenheid der tegendelen: "Ziekte maakt gezondheid prettig en goed, honger verzadiging, vermoeidheid het uitrusten." en "Hetzelfde is: levend en gestorven, ontwaakt en slapend, jong en oud: want het een is, erin omslaand, het ander en het ander, erin omslaand, het een." Hierin vind je dan ook Heraclitus facinatie voor strijd en twist. Veel fragmenten verhalen over oorlog, strijdigheden en afzondering: "Zij hebben er geen begrip van hoe het zich afzonderende met zichzelf instemt: een steeds wederkerende harmonie, als bij boog en lier.".

Ruimte voor tegenspraak of meerstemmigheid is een thema dat ook in de moderne managementliteratuur steeds meer een rol speelt. Bekende Nederlandse voorbeelden zijn het werk van Wierdsma (o.a. Co-creatie van verandering), Bennebroek Gravenhorst (o.a. Power and collaboration: Methodologies for working together in change. In J.J. Boonstra (Ed.), Dynamics of organizational change and learning) en Abma (o.a. Learning by Telling). De laatste licht ik er graag even uit omdat zij, net zoals Heraclitus, er vanuit lijkt te gaan dat verandering constant of echt is en stabiliteit een illusie. Abma's werk draait om de veranderingen aan elkaar te koppelen en samen te ballen, zonder op zoek te zijn naar consensus. Het zoeken naar consensus in gesprekken of dialoog kan leiden tot het ontkennen van betekenissen en dus de stem van mensen. Liever zoekt Abma naar manieren om verschillen te omarmen, ook als de verschillen niet kunnen leiden tot een overeenkomst. Abma stelt dat, hoewel meervoudigheid of meerstemmigheid een randvoorwaarde voor een lerende organisatie is, organisaties de neiging hebben om andere, externe stemmen (bijvoorbeeld medewerkers, klanten, belanghebbenden) buiten te sluiten. Hoewel dit proces verklaarbaar is - organisaties hebben werk te doen, en daarmee maar weinig tijd voor reflectie en onderzoek - kost het organisaties uiteindelijk wel geld, loyaliteit, medewerkers, klanten en ontwikkelingskansen. Mijn afsluitende vraag:

Naar wie luister jij?

• Op welke manieren werk jij aan meerstemmigheid binnen jouw organisatie?
• Wat doe jij om de dominante stem niet automatisch de (enige) besluitvormende te laten zijn?
• Hoe organiseer jij tijd en ruimte voor reflectie van direct uitvoerenden?

Dit gezegd hebbende, stel ik graag de vraag nog eens:

Zijn organisatievraagstukken wel oplosbaar?

Moderne auteurs als Schein, Wierdsma, Bennebroek Gravenhorst en Abma stellen bijna dezelfde vragen en thema's aan de orde als Heraclitus deed. Reden om somber te worden? Of hebben we een steeds beter antwoord?

Verder lezen?
Edgar Schein: De angst om te leren. Interview door D. Countu in Holland Management Review 84
Heraclitus, Spreuken. Vert. C. Verhoeven in Filosofie, Van oudheid tot Renaissance
Learning by Telling, Storytelling Workshops as an Organizational Learning Intervention. T. Abma
The Internet Encyclopedia of Philosophy: http://www.utm.edu/research/iep/

(1) Heraclitus wordt gezien als de eerste filosoof die een wijsgerig systeem heeft gebouwd. De eer voor de allereerste filosoof gaat naar Thales van Milete, die slechts bekend is door Aristoteles; er zijn geen geschriften van hem bewaard gebleven. Het werk van Heraclitus is meer omvattend en beter overgeleverd door geschriften van leerlingen en volgers. Bovendien wordt zijn werk gezien als de basis voor 'process philosophy', waarin geldt dat niets is, maar alles wordt (static being vs. becoming). Dit is dan ook de basis voor mijn keuze voor Heraclitus. In de traditie van de procesfilosofie vind je meer denkers die hier zullen verschijnen.